Chuyện Cái Lưỡi

Cái lưỡi là một cơ quan rất nhỏ trong
cơ thể của con người mà làm được nhiều công
việc. Trước tiên, lưỡi để nếm. Cơ thể học cho
biết có 4 vị trí trên lưỡi tương ứng với 4 vị
chánh: đầu lưỡi nếm ngọt; cạnh lưỡi phía trước
nếm mặn; cạnh lưỡi phía trong nếm chua; mặt
lưỡi nếm đắng. Ngoài nếm, lưỡi còn có thể
liếm, như câu ca dao:
Mồ côi cha ăn cơm với cá,
Mồ côi mẹ liếm lá ngoài đường.

Công dụng thứ ba của lưỡi là rắc rối
nhất, dễ mang tiếng thị phi, đàm tiếu nhất vì liên
quan đến lời nói. Trong tiếng Việt, để diễn tả
lời nói, chúng ta có danh từ kép là “miệng lưỡi”
để chỉ. Trong tiếng Pháp tiếng Anh, chỉ dùng
chữ Lưỡi (langue, tongue) không những có
nghĩa lời nói, mà còn có nghĩa là ngôn ngữ, như
tiếng mẹ đẻ là “mother tongue”. Một chuyện
ngụ ngôn về cái lưỡi nhiều người biết là chuyện
ông Ê-sốp (Aesop). Ông chẳng may bị bắt làm
tù-binh và bán làm nô-lệ cho một nhà quyền-quí.
Một hôm chủ bảo ông ra chợ mua thứ gì ngon
nhất về nhắm. Ông xách về một lưỡi heo, mà
rằng: Ngon quí nhất trên đời không gì bằng cái
lưỡi; nhờ nó có thể thu-phục được cả thiên-hạ.
Hôm sau chủ thử sai ra mua thứ gì dở nhất. Ông
lại mang về một cái lưỡi. Trước ngạc-nhiên của
chủ, ông lí-luận: Xấu dở nhất trên đời không gì
bằng cái lưỡi; nó không xương nên nhiều đường
lắt-léo, mất thiên-hạ cũng chỉ vì nó!
Thơ Thánh Gia-cơ (James) ví cái lưỡi
như bánh lái tàu, như ngọn lửa, coi rất nhỏ mọn,
tầm thường mà khó chế ngự, kiểm soát.
Đọc truyện triều đình phong kiến ngày
trước, chúng ta có những cái lưỡi thỏ thẻ nơi
cung-khuyết (chỗ vua ở) có thể lấy đầu một đại
tướng xa ngàn dậm.
Nhìn cách cấu tạo chữ Hán, chúng ta
thấy các chữ Cát 吉 (tốt), Thiện 善 (lành), Hỉ 喜
(vui) đều có bộ khẩu là miệng, vậy miệng lưỡi
sinh ra cốt là để nói điều tốt lành.
Trong giao tế hằng ngày, có nhiều
trường hợp, chúng ta không biết nên NÓI hay
nên NÍN vì:
Nói ra đôi chối lôi thôi,
Nín đi thì lại bồi hồi xót xa.
Ca Dao
Có lẽ trong trường hợp lưỡng lự, chúng
ta nên nín vì:
Vàng sa xuống giếng khôn tìm
Người sa lời nói như chim sổ lồng.
Ca Dao
Thomas Fuller nói rằng: “Chim bị
vướng lưới vì cái chân của nó, và con người thì
vì cái lưỡi vậy” (Birds are entangled by their
feet, and men by their tongues). Tục ngữ Việt
Nam cũng có câu tương tự: “Chim khôn tránh
bẫy, người khôn tránh lời.”
Chim khôn tránh bẫy, tránh dò,
Người khôn mở miệng, đắn đo từng lời.
Nếu nói được lời khôn ngoan xây dựng
đúng lúc thì không gì bằng:
Lời nói hợp lý, hợp tình,
Khác nào mâm bạc, táo vàng đi đôi.
Châm‐Ngôn 25:11
Trong bài ca dao “mười thương”, người
con trai thương mến người gái rất nhiều ở lời
nói:
Một thương tóc bỏ đuôi gà,
Hai thương ăn nói mặn mà có duyên
Và:
Bảy thương nết ở khôn ngoan
Tám thương ăn nói lại càng thêm xinh
Châm‐Ngôn 31:26 ca ngợi người nữ
tài đức:
Miệng lưỡi nàng thốt khôn ngoan,
Những lời nhân hậu hiền lương với người.
Người Mỹ thường nói câu: “Don’t put
your foot in your mouth” (đừng nhét chân vào
mồm) có nghĩa là phải cẩn thận, đừng nói lời gì
làm người khác phải sượng sùng, ngượng ngùng.
Người Mễ Tây Cơ lại có câu khuyên:
“Làm ơn lành cho người hiện diện và nói tốt cho
người vắng mặt”*. Người vắng mặt và người
quá cố bị thiệt thòi nhất vì họ không thanh minh
hay tự biện hộ được.
Ông Hà Phước Thảo (Munich) thấy tốt
nhất là tịnh khẩu để khỏi lôi thôi:
Hứa tịnh khẩu đừng ưa già chuyện,
Ðể người trong gia quyến yên lành.
Không ai đôi chối quẩn quanh,
Người nghe thêm, bớt : nên sanh bất bình.
Tuy nhiên, nếu chúng ta kết án cái lưỡi
mà không xét đến nguồn gốc của nó thì quả là
tội cho lưỡi. Những chiếc lưỡi đòn xóc, lưỡi hai
đầu, lưỡi gian ác… đều phát xuất từ lòng dạ xấu
xa đen tối mà ra (Mathiơ 15:19). Vậy, thực ra
thì “lòng làm mà lưỡi lãnh”, lưỡi chịu tiếng oan
như “quít làm cam chịu”. Muốn sửa lưỡi phải
đổi lòng (Thi-Thiên 51-10).
NSM
*Haz bien a los presentes y habla bien a los
ausentes.
Theo Nếp sống mới, Số 163-164