Lễ Tế Nam Giao - Huế

Trong tâm trí người Việt trước đây - và hẳn là cũng của số đông bây giờ - Trời là quyền năng tối thượng, là uy lực tối cao, thống lĩnh và cai quản mọi lực lượng siêu nhân. "Trời ơi" là chứng nhân, là tham dự, là chia sẻ... mọi tình huống của con người. Trời là vị quan tòa cực kỳ công bằng và nghiêm minh, trừng trị mọi kẻ xấu, khen thưởng mọi người tốt. Người Việt Nam ai cũng nói "Trời có mắt" là do vậy.

Câu ca dao:
Lạy Trời mưa xuống.
Lấy nước tôi uống.
Lấy ruộng tôi cày.
Lấy đầy bát cơm.
Lấy rơm đun bếp... (Click Tiêu đề để đọc tiếp)

Chứng tỏ vị trí và quyền năng của Trời đối với đời sống con người. Nhưng trong ngôi nhà người Việt, có bàn thờ tổ tiên, thờ Thổ địa, thờ Táo quân, thờ Thần Tài, thờ vong hồn... không có bàn thờ Trời.
Thế nhưng, tế lễ quan trọng nhất, trọng thể nhất của Việt Nam trước 1945 lại chính là Lễ tế Trời do chính Hoàng đế làm Chủ tế. Đó là Lễ tế Nam Giao. Nam Giao không phải là tên chính thức, là danh xưng của cuộc tế lễ này. Nam là phương nam, phía nam, hướng nam. Giao là cận giao, ở ngoài kinh thành mà kề cận kinh thành. Sách Lễ ký ghi: ngày đông chí, tế Trời ở giao là ở phía ngoài thành, gọi là Giao thiên hoặc Tế giao. Như vậy, tế lễ Nam Giao là tế trời ở một nơi gần Kinh thành về phía nam. Gọi tế vì có thui thiêu 3 con vật bò, lợn và dê, gọi là tam sinh, để hiến dâng lễ vật cho Trời đất thánh thần. Nơi tế Nam Giao cách Huế trên dưới 4 km có xây đắp đàn cao, nên gọi là đàn Nam Giao. Đầu thế kỷ 19, Lễ tế Nam Giao được cử hành vào mùa xuân, mỗi năm một lần tế. Từ đầu thế kỷ 20, vẫn tế vào mùa xuân, nhưng 3 năm một lần.
Đàn Nam Giao nằm giữa một vùng rừng thông. Vòng ngoài của đàn là tường thành gạch vôi vững chãi hình chữ nhật, dài 390 m, rộng 265 m. Chính giữa mỗi mặt bức từng thành đều có cổng tam quan với 4 trụ cao và 3 cửa lớn. Những cổng này cũng như mọi cổng và mọi cửa chính khác của 4 tầng đàn đều hướng đúng về 4 hướng đông tây nam bắc, mà hướng nam là hướng chính. Trước mỗi cổng tam quan, đều có bình phong bằng vôi gạch đắp hình long ly quy phụng, cân ba. Bên ngoài vành tường đai này, ở dọc phía tường phía bắc, có những dãy nhà gạch dành cho các quan chức tham gia cúng tế và một số cho khách mời. Gần đấy, ở góc thành đông-bắc là hai ngôi nhà Thần khố cất giữ các tự khí, các vật định dùng vào việc cúng tế, và Thần Trù, nơi thui thiêu tam sinh và làm các món cỗ cúng. Cũng ở phía ngoài vòng thành đai, nhưng ở góc thành tây-nam là ngôi nhà Trai Cung dành riêng cho Vua chay tịnh-không ăn thịt cá và kiêng cữ nhục dục - trong ba ngày trước khi cử hành Lễ tế.
Ở giữa khuôn viên chữ nhật ấy là 3 tầng đàn cao 4 m 60. Tầng sát mặt đất, hình vuông, cao 0 m 80, mỗi bề 165 m, tường quanh xây gạch, có 4 tam quan, nhìn đúng 4 hướng. Bốn chung quanh chạy lan can sơn mầu vàng của đất. Tầng đàn này có tên là Phương đàn (đàn vuông), hoặc Địa đàn (đàn của đất).
Từ Phương đàn, trèo lên bậc cấp 12 nấc, 4 bậc cấp dẫn lên 4 cửa lớn là tới đàn hình tròn, đường kính 42 m, căng phủ vòm vóc mầu xanh lơ là mầu của Trời. Tầng đàn này là Viên đàn (Đàn tròn) hoặc Thiên đàn (Đàn của Trời). Đắp toàn bộ ba tầng đàn này, theo chỉ dụ của Vua, tất cả các viên tri huyện (tức huyện trưởng) từ huyện cực bắc ở Lạng Sơn, Cao Bằng cho đến cực nam ở Cà Mau đã tổ chức gánh đất của huyện mình để đắp đàn. Đất đắp đàn là đất của cả nước, là tượng trưng cho thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ.
So với mọi tế lễ khác, tế lễ Nam Giao là trọng đại, trọng thể nhất. Vì vậy, ngay từ đám rước từ Kinh Thành đến Đàn Nam Giao cũng là đám rước linh đình huy hoàng nhất, bao gồm trên hai nghìn người, chia làm 3 đạo: tiền quân, trung quân và hậu quân.
Chỉ huy tiền quân - hoặc tiền đạo - là một Thống Chưởng - cấp tướng - đi đầu là 2 thớt voi khoác phẩm phục vải lụa nhiều mầu sắc, có nhiều võ quan, thị vệ, cấm quân, quân sĩ cầm các loại cờ xí như các cờ Ngũ Hành, cờ Long Tinh, cờ Nhị thập bát tú... Và nhiều nhạc cụ như trống đại, chiêng, dàn nhạc bát âm... và có binh phu khiêng long án, hương án, cầm lọng, cầm tán. Tiền đạo còn có lộ xa do voi kéo, có long đình xa do 4 ngựa kéo, hai bên có hai hàng kỵ binh và bộ kinh. Lại có những toán cầm cờ Bắc Đẩu, cờ các tinh tú, cờ thêu hình các con thú, có nhạc công đi kèm.
Ngự liễn Vua ngồi, có 4 lọng che và 20 cấm quân, đi giữa trung đạo, phía trước phía sau đều có kiệu, xa mã, ngựa thắng yên, có các long đình dựng nghi trượng và vật dụng của Vua, có lính cầm cờ xí. Theo sau ngự liễn là các hoàng thân, quốc thích, đại thần.
Hậu đạo gồm các quan chức cấp thấp hơn, cũng do Thống Chưởng chỉ huy, nhiều quân sĩ cầm cờ xí, khiêng tượng người bằng đồng gọi là Đồng Nhân. Đi cuối đám rước là 2 thớt voi choàng vải lụa nhiều mầu. Dọc đường xa giá, hương chức và dân chúng bày hương án, thắp nhang, thắp nến, đốt trầm... nghênh đón tung hô Vua.
Xa giá tới Đàn Nam Giao, Vua vào Trai Cung, đặt tượng Đồng Nhân lên bệ, chiêm ngưỡng để giữ mình chay tịnh trong sạch trước khi thực hiện nhiệm vụ thiêng liêng Đại giáo chủ Chánh chủ tế. Trên các tầng đàn, đã bày biện theo đúng nghi lễ thể thức mọi bàn thờ, hương án, long án, cờ xí, nghi trượng. Các vị bồi tế, phụ tế, lễ sinh, chức sắc, quan chức đều có chỗ quy định. ở hai bên các bậc cấp, đều túc trực các đội nhạc công và vũ công. Mỗi nghi tiết quan trọng đều có bài hát và điệu múa tương ứng. Tế lễ thường khởi sự lúc nửa đêm, nên trên các bàn thờ là những cây nến to bằng cổ tay và dài cả một thước tây, còn trên các trụ là những cây đuốc to lớn dài tới 6 mét tây. Toàn bộ Đàn Nam Giao rực rỡ chói chang ánh sáng.
Cũng nên nhắc thêm một chuyện lưu truyền về kỹ thuật. Trong lòng hầm dưới Đàn Nam Giao, có bố trí một hệ thống nhiều phiến đá cao thấp, to nhỏ, dày mỏng... khác nhau, với hệ thống ống thông hơi lên các tầng dàn và ra vòng thành vành đai ngoài, khiến cho tiếng nói trên đàn đều vọng vang rõ ràng ra bốn phía gần như là phóng thanh micro bây giờ vậy. Có một kỹ sư âm học viết bài nghiên cứu miêu tả nhưng không giải đáp được.

Nguồn tin: báo Tia Sáng